Database là gì? So sánh dễ hiểu với Excel

Hiểu đơn giản nhất

Database (cơ sở dữ liệu) là Excel siêu mạnh với 5 điểm khác biệt:

1. Có khoá an toàn. Không phải ai cũng vào được — phải có user/password và phân quyền chi tiết.
2. Có người canh giữ (gọi là DBMS — Database Management System) quyết định ai đọc được, ai sửa được, ai cấm.
3. Nhiều người dùng cùng lúc không ghi đè nhau. Excel mở chung chỉ 1 người sửa được. Database cho phép hàng nghìn người ghi cùng lúc mà không loạn.
4. Lưu được hàng triệu, hàng tỷ dòng và truy vấn vẫn nhanh dưới 100ms — nhờ index (chỉ mục để tìm nhanh, như mục lục sách).
5. Tự backup mỗi đêm, có log đầy đủ "ai đã sửa gì lúc mấy giờ".

Mọi app, web có user đăng nhập, có đơn hàng, có nội dung do user tạo — đều bắt buộc dùng database.

Tại sao bạn cần biết

• Hiểu giá khi mua dịch vụ. Landing page không có DB: 5-15 triệu. Web có user + đơn hàng + DB: 30-80 triệu trở lên. Chênh lệch chính là công sức build DB.
• Phân biệt khi nào Google Sheets đủ, khi nào cần DB thật. Quản 100 khách hàng — Sheets OK. Quản 10.000 khách + 50 nhân viên cùng cập nhật — bắt buộc DB.
• Tránh fail nghiêm trọng khi scale. Nhiều SME khởi đầu lưu khách hàng trong Excel, đến lúc có 5.000 đơn/tháng thì Excel treo, mất data — chuyển sang DB lúc đó tốn gấp 10 lần làm từ đầu.
• Hiểu thuật ngữ dev. "DB lock", "deadlock", "migration" (chuyển đổi schema database), "schema" (cấu trúc bảng database), "index", "query" (truy vấn database) "slow" — biết để nói chuyện được khi dev báo cáo vấn đề.

So sánh nhanh: Excel vs Database

Phân loại Database

Có 3 loại chính tuỳ mục đích:

1. SQL — kiểu bảng, kỷ luật (phổ biến nhất)

Database SQL lưu data dạng bảng — giống Excel có nhiều sheet, mỗi sheet là một bảng (users, orders, products), các sheet có quan hệ với nhau.

• Phần mềm: PostgreSQL (mạnh nhất, free), MySQL (phổ biến), SQLite (nhỏ gọn), Microsoft SQL Server (doanh nghiệp)
• Schema cố định: mỗi bảng phải định nghĩa trước có cột nào, kiểu gì (email là text, age là số, created_at là datetime)
• Dùng SQL (Structured Query Language) — ngôn ngữ chuẩn từ thập niên 1970
• Phù hợp: mọi app có data liên hệ chặt (đơn hàng — khách — sản phẩm — kho)

Ví dụ câu lệnh SQL lấy 20 sản phẩm rẻ nhất trong danh mục thời trang:

SELECT name, price, image_url FROM products
WHERE category = 'fashion' AND price < 500000
ORDER BY price ASC
LIMIT 20;

2. NoSQL — kiểu document, linh hoạt

NoSQL lưu data dạng JSON (định dạng trao đổi data phổ biến) document — mỗi document có thể có cấu trúc khác nhau, không bắt buộc theo schema.

• Phần mềm: MongoDB (phổ biến nhất), Firebase Firestore (Google), DynamoDB (AWS)
• Schema linh hoạt: một document user có thể có field phone, document khác không có
• Không dùng SQL chuẩn — mỗi DB có API riêng
• Phù hợp: activity log, content có cấu trúc thay đổi nhiều (game, IoT), prototype nhanh

3. Key-Value — cache siêu nhanh

Lưu cặp key → value trong RAM. Không phải nơi lưu chính, dùng để tăng tốc.

• Phần mềm: Redis (phổ biến nhất), Memcached
• Tốc độ: đọc/ghi < 1ms — nhanh gấp 50-100 lần SQL
• Không bền: mất điện → mất data (trừ khi config persist)
• Phù hợp: cache (lưu kết quả query đắt), session login, hàng đợi (queue), counter (lượt xem)

Một app SaaS (Software as a Service — phần mềm dạng dịch vụ) thực tế thường dùng cả 3: PostgreSQL (data chính) + Redis (cache — bộ đệm lưu tạm để tăng tốc — + session — phiên đăng nhập) + S3 (lưu file ảnh/video) — phân chia tự nhiên theo kiểu data.

Ví dụ thực tế: dữ liệu của bạn ở Shopee

Khi bạn mở app Shopee và xem một sản phẩm, dữ liệu được lưu trong nhiều bảng database. Đây là ước tính cấu trúc và quy mô:

Khi bạn lọc "Áo thun nam dưới 200k, xếp theo đánh giá", app gọi API tới backend, backend chạy truy vấn:

SELECT p.id, p.name, p.price, p.image, AVG(r.rating) as rating
FROM products p
LEFT JOIN reviews r ON p.id = r.product_id
WHERE p.category_id = 312
  AND p.price < 200000
  AND p.gender = 'male'
GROUP BY p.id
ORDER BY rating DESC
LIMIT 20;

Truy vấn này quét trên 1 tỷ dòng products + 5 tỷ dòng reviews, ghép lại, sắp xếp, trả về 20 sản phẩm — trong khoảng 80-150ms. Nếu lưu trong Excel: không bao giờ chạy nổi.

Bí mật của tốc độ:

• Index trên category_id, price, gender — DB chỉ scan vùng nhỏ liên quan (~10M dòng thay vì 1B)
• Cache Redis giữ kết quả của các truy vấn phổ biến (top 20 áo thun nam < 200k) trong 5 phút → 90% người dùng nhận kết quả từ cache trong 5ms
• Sharding — bảng orders được chia thành 100 mảnh trên 100 server khác nhau, mỗi server chỉ giữ 100M dòng

Cái gì có thể sai

Khi nào dùng gì

Tóm tắt 1 dòng

Database = Excel có khoá, có người canh, có nhiều người dùng cùng lúc, có tốc độ tìm trên hàng tỷ dòng. Mọi app có data của user đều dùng DB. PostgreSQL là lựa chọn mặc định cho 80% dự án.

Đọc tiếp

• Frontend vs Backend khác nhau ở đâu — backend là phía duy nhất nói chuyện trực tiếp với DB
• API là gì? Tại sao mọi app đều cần — cách frontend lấy data từ DB qua backend (sắp có)
• Web hoạt động thế nào — hành trình 200ms — DB là bước 4 trong chuỗi 5 bước
• Domain, Hosting, DNS — 3 thứ bạn mua — hosting bao gồm cả nơi đặt DB (sắp có)